Waarom reageert die ene collega steeds hetzelfde?
Je kent het vast. Je neemt in een overleg het voortouw, en die ene collega zegt niets en wacht af. Of je stelt een kritische vraag, en je leidinggevende schiet direct in de verdediging. Het voelt alsof de ander zo is. Maar vaak lokt jouw eigen gedrag die reactie uit. Hierbij de uitleg over de Roos van Leary.
Dat is precies wat de Roos van Leary zichtbaar maakt. Het model laat zien hoe gedrag gedrag oproept. Wie dat doorziet, kan een vastgelopen gesprek bewust een andere kant op sturen. In dit artikel lees je hoe de roos werkt, zie je voorbeelden van de werkvloer en krijg je een stappenplan om een patroon te doorbreken.
Wat is de Roos van Leary?
De Roos van Leary is een model dat menselijk gedrag in gesprekken indeelt langs twee assen. De Amerikaanse psycholoog Timothy Leary ontwikkelde het in 1957. In Nederland werd het vooral bekend via trainer Bert van Dijk, die het praktisch toepasbaar maakte voor de werkvloer.
De twee assen zijn:
- Boven tegenover onder. Neem je de leiding en bepaal je, of volg je en pas je je aan?
- Samen tegenover tegen. Zoek je verbinding en samenwerking, of neem je afstand en ga je de strijd aan?
Samen vormen ze vier kwadranten, die weer in acht gedragsposities zijn verdeeld:
Kwadrant | Positie | Zo herken je het |
|---|---|---|
Boven-samen | Leidend | Neemt initiatief, geeft richting, adviseert |
Boven-samen | Helpend | Ondersteunt, stelt gerust, neemt werk over |
Samen-onder | Meewerkend | Denkt mee, gaat akkoord, is loyaal |
Samen-onder | Afhankelijk | Vraagt om hulp, zoekt bevestiging, volgt |
Onder-tegen | Teruggetrokken | Zegt weinig, houdt informatie voor zich |
Onder-tegen | Opstandig | Reageert wantrouwig, verzet zich passief |
Tegen-boven | Aanvallend | Bekritiseert, verwijt, wordt fel |
Tegen-boven | Concurrerend | Wil gelijk krijgen, laat de ander niet uitpraten |
Geen enkele positie is goed of fout. Leidend gedrag is nuttig in een crisis, teruggetrokken gedrag soms verstandig in een verhit gesprek. Het probleem ontstaat pas als je vast komt te zitten in één positie, ongeacht wat de situatie vraagt.
Het kernprincipe: gedrag roept gedrag op
De kracht van de roos zit in één eenvoudige regel: gedrag lokt vaak een bepaalde reactie uit.
- Boven roept onder op, en andersom. Neem jij de leiding, dan gaat de ander volgen. Gedraag jij je afwachtend, dan gaat de ander sturen.
- Samen roept samen op, tegen roept tegen op. Vriendelijkheid lokt vriendelijkheid uit. Een verwijt lokt verdediging of een tegenaanval uit.
Dat klinkt logisch, maar het gevolg is groot. Wil je ander gedrag van iemand, dan begin je bij je eigen gedrag. Een collega die nooit initiatief neemt, krijgt dat initiatief vaak ook nooit, omdat jij het al genomen hebt.
In NLP noemen we dit: de betekenis van je communicatie is de reactie die je krijgt. De roos helpt je die reactie te begrijpen, en daarmee ook te beïnvloeden.
Een kritische noot: een neiging, geen natuurwet
“Boven roept onder op” is een neiging, geen wetmatigheid. Onderzoek naar interpersoonlijk gedrag laat zien dat de samen-tegen-as het sterkst werkt: vriendelijkheid wordt meestal met vriendelijkheid beantwoord, vijandigheid met vijandigheid. Op de boven-onder-as is dat verband een stuk zwakker.
Of iemand gaat volgen als jij de leiding neemt, hangt af van de situatie: rolverhoudingen, status, cultuur en de persoon zelf. Een zelfverzekerde collega gaat bij dominant gedrag eerder de strijd aan dan dat hij volgt. Dan belanden jullie allebei in tegen-boven.
Bovendien is de roos een vereenvoudiging. Echte gesprekken wisselen snel van positie, en mensen reageren ook op toon, lichaamstaal en jullie gedeelde geschiedenis. Gebruik de roos daarom als kompas voor je eigen gedrag, niet als voorspelling van wat de ander gaat doen.
Roos van Leary: voorbeelden uit de praktijk
De leidinggevende die alles oplost. Een teamleider beantwoordt elke vraag direct en neemt problemen van zijn medewerkers over (helpend, boven). Zijn team wordt steeds afhankelijker en komt met elk klein probleem naar hem toe (onder). Hij klaagt dat niemand verantwoordelijkheid neemt, maar zijn eigen gedrag houdt het patroon in stand.
Het overleg dat ontspoort. Een collega zegt: “Dit plan gaat nooit werken.” (aanvallend, tegen-boven). Jij reageert met een fel tegenargument (concurrerend). Binnen twee minuten gaat het niet meer over het plan, maar over wie gelijk heeft. Tegen roept tegen op.
De stille medewerker. In een functioneringsgesprek stelt een manager vooral gesloten vragen en vult zelf de antwoorden in (leidend). De medewerker zegt weinig en knikt (teruggetrokken). De manager concludeert dat de medewerker weinig betrokken is. Een open vraag en echte stilte hadden een heel ander gesprek opgeleverd.
De klant die blijft klagen. Een boze klant valt een medewerker aan (tegen-boven). De medewerker excuseert zich uitvoerig en buigt mee (onder-samen). De klant voelt zich bevestigd in de bovenpositie en zet nog meer druk. Rustig en zakelijk de regie houden (boven-samen) had het gesprek gekeerd.
Zo doorbreek je een patroon in 5 stappen
- Herken de positie van de ander. Zit iemand boven of onder? Samen of tegen? Benoem het voor jezelf, zonder oordeel.
- Herken je eigen positie. Dit is de lastigste stap. Onder druk schieten we automatisch in ons favoriete gedrag. Merk op wat jouw lichaam doet: word je harder, stiller, sneller?
- Kies welke reactie je wilt oproepen. Wil je dat de ander meedenkt? Dan heb je samen-gedrag nodig. Wil je dat de ander initiatief neemt? Dan ga jij iets meer naar onder.
- Verander eerst je eigen gedrag. Stel een open vraag in plaats van een antwoord te geven. Erken de zorg achter een aanval in plaats van terug te slaan. Laat een stilte vallen.
- Houd het even vol. Een patroon dat al jaren bestaat, verdwijnt niet na één poging. De ander test vaak eerst of je echt anders reageert.
Een voorbeeld van stap 4: een collega valt aan met “Dit plan gaat nooit werken.” In plaats van terug te vechten, zeg je: “Je ziet een risico dat ik misschien mis. Welk deel baart je de meeste zorgen?” Je kiest bewust voor samen, en geeft de ander ruimte. Meestal zakt de spanning dan direct.
Drie valkuilen bij het gebruik van de roos
Mensen in een hokje stoppen. De roos beschrijft gedrag op een moment, geen persoonlijkheid. “Hij is een aanvaller” klopt niet. Hij gedraagt zich in dit gesprek aanvallend, en dat kan morgen anders zijn.
Het model gebruiken als wapen. “Jij zit nu in de tegen-positie” zeggen tegen je collega werkt averechts. Het is een kader om je eigen gedrag te sturen, niet om de ander te corrigeren.
Denken dat inzicht genoeg is. Weten hoe de roos werkt is iets anders dan het toepassen als je onder druk staat. Op dat moment neemt je zenuwstelsel het over en schiet je in je vertrouwde reactie. Daarom oefenen we in onze trainingen met echte situaties, zodat het nieuwe gedrag ook beschikbaar is als het spannend wordt.
Veelgestelde vragen over de Roos van Leary
Wie heeft de Roos van Leary bedacht? De Amerikaanse psycholoog Timothy Leary publiceerde het model in 1957. In Nederland maakte Bert van Dijk het bekend als praktisch communicatiemodel.
Wat zijn de vier kwadranten van de Roos van Leary? Boven-samen, samen-onder, onder-tegen en tegen-boven. Elk kwadrant bestaat uit twee gedragsposities, samen acht.
Wat betekent “boven roept onder op”? Dominant gedrag trekt vaak volgzaam gedrag aan, en andersom. Dat heet complementair gedrag. Het is een neiging, geen wet: niet iedereen gaat volgen als jij de leiding neemt.
Wat betekent “tegen roept tegen op”? Vijandig of afwijzend gedrag lokt meestal ook vijandig gedrag uit, en vriendelijk gedrag lokt vriendelijkheid uit. Dat noem je symmetrisch gedrag. In onderzoek is dit verband het sterkst.
Is er een goede of foute positie? Nee. Elke positie is nuttig in de juiste situatie. Het gaat erom dat je flexibel kunt wisselen in plaats van vast te zitten in één reactie.
Hoe leer je de Roos van Leary toepassen? Door te oefenen met echte gesprekken en directe feedback te krijgen op je eigen gedrag. Lezen geeft inzicht; oefenen maakt het nieuwe gedrag beschikbaar onder druk.
Van inzicht naar ander gedrag
De Roos van Leary laat zien dat je meer invloed hebt op een gesprek dan je denkt. Niet door de ander te veranderen, maar door zelf een andere positie te kiezen. Dat vraagt oefening, vooral op de momenten dat het spannend wordt.
In de Cursus Communicatie van InnerQi oefen je precies dit: ontdekken hoe jij reageert als een gesprek spannend wordt, en bewust een andere keuze maken. Je werkt met situaties uit je eigen werk, zodat het nieuwe gedrag ook beschikbaar is als het erop aankomt.